Büyük Göller’i Dondur(a)mayan Kış


Mehmet Göktuğ‘dan DEKçilere ve LEKçilere gelsin.
Onur Kapucu‘nun katkılarıyla…
—–

Büyük Göller’i gösteren bir uydu görüntüsü. Görsel kaynağı için buraya tıklayabilirsiniz.

Blogun sıkı takipçileri iyi bilir ki Büyük Göller Bölgesi, bu yıla kadar Michigan’da yaşayan editörümüz Onur’un, yazıları (1, 2, 3, 4, 5) ve yorumlarıyla bizi imrendirdiği büyüleyici kışlara ev sahipliği yapan bir bölge. Hacim olarak Dünya tatlı su kaynaklarının %21’ini içeren bu devasa göl sistemi, biz hava delileri tarafından göl etkisi kar yağışları ile biliniyor.

13 Şubat 2020 tarihli bu uydu görüntüsünde, Büyük Göller’in en büyük ve bana göre en etkileyicisi olan Superior Gölü üzerindeki göl etkisi kar yağışı bantları görülüyor. Kaynak için.

Geçtiğimiz eylülde yazdığımız yazıda Kuzey Amerika iklimine kısaca değinmiş, bu Yeni Dünya kıtasındaki görkemli hava olaylarını oluşturan dinamiklerden bahsetmiştik. Kuzey Amerika’nın deniz etkisine kapalı, kesintisiz karasallığında olgunlaşan kutupsal karasal (cP – continental polar) hava kütlesinin güney enlemlere yolculuğunu gerçekleştirdiği “otoyol” üzerinde bulunan Büyük Göller, ABD’de kışların en sert geçtiği bölgelerin başında geliyor. Geç sonbahar ve erken kış aylarında inanılmaz göl etkisi kar fırtınaları, geç kış aylarında ise en küçüğü (Ontario) bile Marmara Denizi’nden daha büyük olan bu gölleri büyük oranda donduran soğuklar görülüyor.

Büyük Göller, ABD’nin en fazla kar alan bölgelerinden. Bu haritada da yıllık ortalama 150 inç’ten (150×2,54=381 cm) fazla kar alan yerlerin göl çevresinde olduğunu görebilirsiniz. Keweenaw‘e bakmanızı öneririm. Kaynak için.

İklimsel veriler bize gösteriyor ki, Büyük Göller’in yüzeyindeki maksimum donma oranının uzun yıllar ortalaması %55,7. Kimi yıllar %94,7’si (1979) donarken, kimi yıllar yalnızca %11,9’u (2002) donmuş. Hava şartlarının yıldan yıla olan değişkenliği bu farklılığın ana sebebi. Ancak çağımızın en önemli sorunu olan küresel iklim değişikliği, Büyük Göller’deki buz örtüsünü de etkiliyor. Son 40 yıl içinde ortalama buz örtüsünde önemli bir azalmanın meydana geldiği, bu durumun Büyük Göller ekosistemi ve göldeki insan faaliyetleri üzerinde büyük etkilerinin olabileceği söyleniyor.

Büyük Göller’in 1973 – 2019 yılları arasındaki yıllık maksimum buz örtüsü. Kaynak için.

Havanın yıldan yıla değişen seyrinden ve iklim değişikliğinden önemli ölçüde etkilenen Büyük Göller’de, bu yıl da durum pek iç açıcı görünmüyor. Göller, henüz tam anlamıyla donabilmiş değil. Buzla kaplı alanın, kaydedilen en düşük ocak ortası değere ulaştığı söyleniyor. Birçok medya kuruluşunun haberlerine konu olan bu durum, kar severler ve gölde ekonomik faaliyet yürütenler için kısa vadede sevindirici olsa da uzun vadede birçok tehdit barındırıyor. (1, 2, 3)

Kıyı erozyonu, iklim değişikliğinin en ciddi tehditlerinden biri.

Bu tehditler arasında halihazırda en göze çarpanı ise sahil şeridinde yaşanan hızlı erozyon. Göllerin güney ve doğu kıyıları, normalden çok daha hızlı, hatta yaşayanların yıldan yıla farkedecekleri şekilde, erozyona uğruyor. Bunun başlıca sebepleri arasında rekor civarındaki su seviyesi kadar, dalgaların kıyıyı en fazla dövdüğü kış aylarında kıyılardaki suların donmaması da var.

21 Ocak 2021 tarihine ait yukarıdaki haritada, Büyük Göller’deki toplam buz örtüsünün yalnızca %2,4 olduğu görülüyor. Bu değer, geçen sene aynı gün %11,8, 21 Ocak 2019 tarihinde ise %21,9’muş. Kaynak için.

Peki küresel ısınma ve bunun göller üzerindeki etkisi neden kar severler için bir avantaj sağlıyor? Daha önce blogda da tartışılan, deniz – göl etkisi sağanaklarının mekanizmasını bilen hemen herkesin az çok bildiği bir konu bu. Küresel iklim değişikliğinin ortalama sıcaklıkları arttırması dolayısıyla daha az sıklıkta, daha kısa süre boyunca yerde kalabilecek karlar göreceğimizi hepimiz az çok biliyoruz. Ancak bu durumun, su yüzeyi sıcaklıklarını da artırarak daha kısa sürede daha yoğun kar yağışları meydana getirebileceği düşünülüyor. Göllerdeki buz örtüsünün azalması da, üzerlerinden geçen soğuk ve kuru hava kütlelerinin daha fazla nem kazanmanlarına ve daha çok göl – deniz etkili sağanak üretmelerine sebep oluyor. Çünkü göller donunca, nem kaynağı olma işlevlerini -tam olarak olmasa- büyük ölçüde kaybediyorlar. Ve hatta yapılan çalışmalar, Michigan ve Superior Gölü’ndeki göl etkisi kar yağışı miktarının 1927 – 2007 yılları arasında giderek arttığını gösteriyor.

20 Ocak Çarşamba gününe ait bu radar görüntüsünde, Erie Gölü’nden 500 km uzaktaki Washington DC’ye kadar uzanan GEK (Göl Etkisiyle Kar) bantlarını görebilirsiniz. Donmamış göllerin bunda büyük bir payı var muhtemelen.

Küresel iklim değişikliği, ortalama sıcaklıkları artırarak kar yağma ihtimali olan gün sayısını azaltırken, bir yandan da ısınan göller ve denizler dolayısıyla kar yağışının şiddetinde bir artış meydana getiriyor. Bu sebeple, gelecekte kar yağışı miktarının ne olacağı konusunda belirsizlikler var. Muhtemelen kar yağışlı gün sayıları azalmaya devam edecek, ama kar yağınca da çok yoğun yağacak. Yakın zamanda Türkiye ile birlikte Dünya’da birçok yerde böyle bir eğilim görüyoruz. Yukarıda linkini verdiğim yazıda bahsedilen iklim modeli çalışmalarına göre de, havalar, çok daha az sıklıkta kara yol açacak düzeyde ısınana kadar göl ve deniz etkili kar yağışlarının şiddeti artacak.

Büyük Göller’i Dondur(a)mayan Kış” üzerine 4 düşünce

  1. Burak Pir (Üsküdar/İST, 48 m)

    Elinize sağlık çok güzel bir yazı olmuş. Bir kar delisi olarak üzülsem mi sevinsem mi bilemedim. Bir yandan küresel ısınmadan dolayı karlı gün sayısı daha çok azalırken, diğer yandan kar yağdığı günlerde de DEK ile ciddi yağışlar olabilecek. Yaşayıp göreceğiz.

    Cevapla
  2. serdarg (4.Levent-İst/100 mt)

    Öncelikle elinize Sağlık. Karadeniz üzerinde oluşan DEK’lerin, modeller tarafından orta vade tahmininde tutarlılık cok yüksek değil sanırım. Amerikan gölleri için; modellerin tahmin tutarlılığı konusunda bilginiz varmı? Teşekkürler.

    Cevapla
  3. keywest (Altıntepe/Maltepe/İst/42m)

    Merhaba, öncelikle kaleminize sağlık çok güzel bir yazı olmuş.
    Ben dikkatimi çeken bir şeyi dile getirmek istedim. 1973 – 2019 maksimum buz örtüsünü gösterdiğiniz grafikte, buz örtüsünün dip yaptığı senelerin çoğunda İstanbul’da kış aylarının daha soğuk ve karlı geçtiği. Bu da ilgili senelerde Kuzey Amerika kıtasının görece daha ılıman kışlar geçirirken Avrupa ve Asya’nın soğuk tarafta kaldığı yıllar.

    Cevapla

keywest (Altıntepe/Maltepe/İst/42m) için bir cevap yazın Cevabı iptal et

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s