Meşeler ve Ormanlar


* Bana bu yazıyı yazarken bilgileriyle destek olan Mehmet Metin ve Umut Yüksel’e sonsuz teşekkürler. – Mehmet Göktuğ

Medeniyetlerin yüzyıllar boyunca saygı gösterdiği, yücelttiği; aynı zamanda da hor gördüğü, aşağıladığı ve eziyet ettiği bir ağaç. Yunan medeniyeti başta olmak üzere birçok medeniyet bu ağacı, tanrıların ağacı olarak nitelendirmiştir. Yunan mitolojisinde tanrıların tanrısı olarak nitelendirilen Zeus’un kutsal ağacı meşedir. Meşe ağacını bu kadar yüce kılan özelliklerine kısaca, görkemli görünüşü, uzun ömrü, inatçı ve güçlü yapısı diyebiliriz.

Meşe ağacı o kadar inatçı ve güçlüdür ki ne kadar keserseniz kesin, kökü topraktan çıkarılmadığı sürece yeni sürgünler verir ve kendini yeniler. İşte bu yüzdendir bu ağaca saygı duyulması ve bu ağacın hor görülmesi. Odunu kalitelidir ve çok iyi yanar. Bu yüzden, özellikle yakacak amacıyla, yüzyıllar boyunca katledilmiştir. En kurak iklimden en nemli iklime kadar her alanda yayılış gösterir meşeler. Yayılmacı ve baskıcı bir sultan gibidir. Her yeri sahiplenir, her toprağa benim, der. İşte bu yüzden bu görkemli ağacın dünya üzerinde yaklaşık 450 türü ve alt türü vardır. Yaban hayatı için çok önemlidir meşeler. Palamut, pelit ya da palıt adı verilen meyveleri yabani hayvanlar tarafından çok sevilir. Meşe ormanlarının oluşturduğu ekosistem çok zengin ve çok güçlüdür. Elaine Brooks’un dediği gibi: “Bitkiler topluluk halinde yaşar ve topluluk halinde ölürler.” Rahmetli Hikmet Biranda da Alıç Ağacı ile Sohbetler kitabında bitkilerin birlik içinde yaşadığından bahseder. Bu birlikten bir bitkinin başına bir iş gelir ve yok olursa tüm topluluk bundan etkilenir, topluluğun hayatı zora girer, hatta topluluk yok olabilir. Meşe ormanları da bir birliğe sahiptir. Aslında bir değil, birçok birliğe sahiptir. Yayılmacı yapısından dolayı birçok birlikte meşe ağacı vardır ve önemi büyüktür. Yakacak ihtiyacından dolayı meşelere eziyet edilmesi, meşenin bulunduğu tüm birliklerin hayatını zora sokar. Her kesilen meşe ağacı koskoca bir ekosistemi ölüme daha da yaklaştırır! Mikroorganizmalardan mantarlara, likenlerden bitkilere ve hayvanlara kadar muhteşem bir ekosistem! Meşe ağacının dünyadaki birliklerin çoğunda bulunması, dünyadaki yaşamı zora sokar! Bu özellikleri meşelerin saygı duyulması gereken ağaçlar olduğunun göstergesidir.

Dünya genelinde yaklaşık yüz yıldır yapılan ağaçlandırma çalışmalarında iğne yapraklılar ve bazı yerlerde yabancı türler ağırlık göstermiştir ve gösteriyor. Bu durum meşeli birliklerin sıkıntıya girmesine yol açıyor. İşte bu yüzden yapılan ağaçlandırma çalışmalarında, özellikle doğal meşe alanlarında, meşe ağacının ağırlık kazanması lazım.

Geçelim ülkemize. Medeniyetler beşiği olan Anadolu tam bir meşe cennetidir. Ülkemizde, bazı kaynaklara göre 18 bazı kaynaklara göre ise 20 meşe türü vardır. Bazıları endemik olan meşeler Anadolu için çok önemlidir. Türkülere konu olmuş, Anadolu insanının kültüründe önemli bir yer edinmiştir. Bu meşeler ak meşeler, kırmızı meşeler ve her dem yeşil meşeler olmak üzere 3’e ayrılırlar.

Biz zengin meşe ormanlarımızın kıymetini anlamamışız. Özellikle 1700’lü yıllardan sonra, Anadolu’daki Türkmenlerin yerleşik hayata geçmesi, otlatma baskısı ve yakacak ihtiyacı, kasıtlı yangınlar, denetimsizlik, savaşlar ve 1850’li yıllardan sonra Anadolu’ya gerçekleşen yoğun göç dolayısıyla ormanların yerleşime açılması meşe ormanları başta olmak üzere Anadolu ormanlarının çoğunun zarar görmesine sebep olmuştur. Bu olaya Cumhuriyet’ten sonra gerçekleşen yoğun nüfus artışı, eğitimsizlik ve ormanların devletleştirilmesi başta olmak üzere birçok yanlış ormancılık politikası eklenince Anadolu ormanları yamalı bohçaya dönmüştür. Bundan en çok zarar gören de yine meşeler olmuştur. Yoğun baltalık kullanımı meşe ormanlarını verimsiz hale getirmiştir. Uçsuz bucaksız meşe ormanlarıyla kaplı olan Doğu Anadolu’nun güneyi ve Güneydoğu Anadolu yukarıda sayılan sebeplerden dolayı, özellikle de yoğun baltalık kullanımı ve aşırı otlatma sebebiyle, meşe ormanlarının birçoğunu kaybetmiştir. Şu an kalan ormanların çoğu verimsiz halde. Meşe ağaçlarının köklerini bile söküp yaktıklarını okumuştum. Yaşam alanlarının daralması, yok olması ve maalesef teşvik edilen avcılıktan dolayı bölgede leopar sayısı oldukça azalmış ve muhtemelen hazar kaplanının nesli tükenmiştir. Ancak bölgede yaşanan çeşitli zorluklar ve terör sebebiyle nüfusun azalması bölge ormanlarına rahat bir nefes aldırmıştır. Şu an Doğu-Güneydoğu Anadolu meşe ormanlarının en iyi örneklerine Tunceli, Bingöl, Bitlis ve Hakkâri çevresinde rastlanıyor.

Elazığ'da bozuk bir meşe ormanı

Siirt Pervari

Benzer bir durum da İç Anadolu’da yaşanmış. Çetin iklim koşullarına oldukça dayanıklı olan tüylü meşe ardıç ve çeşitli yabani meyve ağaçlarından oluşan ormanlar katledilmiş. Bu ormanlar geçmişte çok geniş bir alan kaplarken ve bu ormanlara yer yer karaçam ve saçlı meşeler de eşlik ederken, günümüzde bahsettiğimiz sebeplerden dolayı artık lokal adacıklar haline dönüşmüşlerdir. Bu ormanlarda orman içi açıklıkların ve orman-bozkır geçişinde ağaçlı bozkırların çok olması ormandaki besleyici ağaç türleriyle birlikte otçullar için tam bir cennet yaratmış. Otçulların bol olması da yırtıcı hayvanları bölgeye çekmiş. Şu anda bu ormanlardan kalanlar ise verimsiz ağaçlı bozkırlar ve verimsiz ormanlar. Mesela Kırşehir Akçakent örnek gösterilebilir. Ülkemizde toplam 5.152.561,8 ha meşe ormanı var. Bu ormanların yalnız 2.105.937,4’ü verimli ayrıca verimli ormanların da yalnız 877.618,7 hektarı verimli koru ormanı. Biyolojik çeşitlilik için oldukça önemli olan bu tür kesinlikle korunmalı! Bu ormanların tamamını verimli koru ormanlarına dönüştürmemiz lazım. Bu süreçte de denetim artırılmalı. Kaçak kesimi önlemek amacıyla her köyde ormancı, kaçak avı önlemek için ise her ilçede DKMP(Doğa Koruma Milli Parklar) ekibi olmalı. Biyolojik çeşitliliği ancak bu şekilde koruyabiliriz. Tabii eğitim de şart.

Daha ne duruyoruz? Hemen harekete geçmeliyiz. Gerekli kurumlara baskı yapılmalı, halk eğitilmeli ve insanların meşeleri sevmesi onlara saygı duyması sağlanmalıdır. Bunun için tüm insanların seferber olması gerekiyor. Sonbahar aylarında meşe palamudu toplama şenlikleri yapılmalı, milyonlarca palamut doğru yerlerde toprakla buluşturulmalıdır. Bu şekilde hem doğaya faydalı olunmuş olur hem de insanlar kaliteli zaman geçirirler. Filmlerle, reklamlarla, kamu spotları ve ilan tahtalarıyla halk bilinçlendirilmeli, okullarda, kahvehanelerde, camilerde ve diğer ibadethanelerde halk eğitilmelidir. Meşe, parklarda ve şehir ağaçlandırmalarında da yoğun bir biçimde kullanılmalıdır.

Son olarak da ormanların yararlarından bahsedeyim. Ormanların faydaları çok fazladır. Havadaki karbondioksiti ve tozu emer. Fotosentez yoluyla oksijen üretir. Gürültü kirliliğini önler. Erozyonu önler. Birçok alanda kullanılır. Eski zamanlarda bebelerin beşiğinden, dedelerin bastonuna kadar insanların tüm hayatında önemli bir hammadde olmuştur. Yararlı birçok ikincil ürün verirler. Bu ürünler tıp, ilaç, kozmetik sanayi başta olmak üzere daha birçok alanda kullanılır. Ormanlar insanın gözüne hoş gelen bir manzara oluşturur. Bu manzara insanların stres atmasına sebep olur. Emory Üniversitesi Halk Sağlığı Yüksekokulu’nda Çevre ve Meslek Sağlığı Bölümünün başkanı olan Dr. Howard Frumkin, safra kesesi ameliyatı geçiren hastalar üzerinde yapılan on yıllık bir araştırmadan söz ediyor. Ağaçlık bir alana bakan bir odada yatan hastalarla tuğla bir duvara bakan bir odada yatan hastaların karşılaştırılması sonucu, ağaçlık manzaraya sahip hastaların diğer gruba göre daha erken taburcu olduğu gözlemlenmiştir. Michigan Hapishanesinde yapılan araştırmalar, hücreleri hapishane avlusuna bakan mahpusların, hücrelerinde çiftlik arazisi manzarası olan mahpuslara göre %24 oranında daha fazla hastalığa yakalandıklarını ortaya çıkarmış. Benzer şekilde, Texas A&M’de araştırmacı olarak çalışan Roger Ulrich, gerilimli bir deneyimin ardından doğa manzarası resimleri izleyen insanların sadece 5 dakika içinde önemli ölçüde rahatladığını; kas gerilimlerinin, nabızların deri iletkenlik değerlerinin hızla düştüğünü göstermiştir. Bunun dışında ormanların, selleri azaltıcı ve engelleyici yapısı ve su açısından önemi çok büyüktür. İsviçre’de yapılan bir araştırmada; 10 cm kalınlığında bir su tabakasının tarla toprağında 95 dakikada, o tarlaya bitişik orman toprağında 5 dakikada süzülüp çekildiğini; yine orada bir çayırla, bitişiğindeki ormanda toplanan yağmur suyunun, çayır toprağında 3 saatte, orman toprağında ise 3 dakikada çekildiğini gözlemlemişlerdir. Orman toprağında çekilen su süzülür ve temizlenir. İsviçre’de yıllık 1000 mm yağış alan bir hektar orman toprağından 2000 ton içme suyu elde edileceği, bunun tutarının 400 frank edeceği, onun da bir hektar orman ürününden daha kârlı olacağı hesaplanmıştır. Onun için İsviçre’de Basel’de ve Almanya’da Frankfurt’ta kirli nehir sularını yer altı su pompaları yakınlarındaki ormanlara akıtırlar ve yer altı su rezervlerini milyonlarca ton zenginleştirirler. ABD’de yağış sularının, çıplak yerlerde üçte birinin, ormanda ise yarısından fazlasının yer altı sularıyla karıştığı gözlemlenmiştir. İşte ormanlar su kaynakları için bu denli önemlidir. Ayrıca toprağı zenginleştirir, erozyondan korur. Eğer ormanların bu kadar yararından faydalanmak istiyorsak ve kuraklığı en aza indirgemek istiyorsak ormanları korumalıyız. İç bölgelerdeki tüylü meşe ormanlarını korumak, rehabilite ederek alanlarını ve verimlerini artırmak şart.

Mehmet Göktuğ ÖZTÜRK

KAYNAKÇA

1)      BİRAND, Hikmet: 1999, Anadolu Manzaraları, TUBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara.

2)      BİRAND, Hikmet: 2008, Alıç Ağacı ile Sohbetler, TUBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara.

3)      ÇAĞLAR, Yücel: 2010, ağaçtan ağaca Anadolu Yeşillemesi, Bilim ve Gelecek Kitaplığı, İstanbul

4)      LOUV Richard: 2010, Doğadaki Son Çocuk, TUBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara.

5)      http://www.ogm.gov.tr/ekutuphane/Yayinlar/Orman%20Atlasi.pdf

6)      http://www.ogm.gov.tr/ekutuphane/Yayinlar/T%C3%BCrkiye%20Me%C5%9Feleri%20Te%C5%9Fhis%20ve%20Tan%C4%B1%20K%C4%B1lavuzu.pdf

7)      http://www.ogm.gov.tr/ekutuphane/Yayinlar/Baltal%C4%B1k%20Ormanlar%C4%B1n%C4%B1n%20Koruya%20D%C3%B6n%C3%BC%C5%9Ft%C3%BCr%C3%BClmesi%20Eylem%20Plan%C4%B1.pdf

8)      http://www.ogm.gov.tr/ekutuphane/Yayinlar/Bozuk%20Me%C5%9Fe%20Alanlar%C4%B1n%C4%B1n%20Rehabilitasyonu%20Eylem%20Plan%C4%B1.pdf

9)      http://m1.i.pbase.com/g6/99/556999/2/78315471.la0ichGw.jpg

10)   http://m2.i.pbase.com/g6/99/556999/2/78315092.1hlUVXXg.jpg

11)   http://www.stejarmasiv.ro/wp-content/uploads/2012/04/Padurea-Foloi.jpg

12)   http://web.ogm.gov.tr/birimler/bolgemudurlukleri/elazig/Lists/HaberResimleri/2013/ME%C5%9EE%27DEN%20EFSANE%20GER%C4%B0%20D%C3%96N%C3%9C%C5%9E/f_600x400.jpg

13)  http://annetteandbjorn.files.wordpress.com/2012/05/wp-084-forest-ii.jpg

Reklamlar
Bu yazı Kategori dışı içinde yayınlandı ve , , , , , , , , , , , , , , , olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

4 Responses to Meşeler ve Ormanlar

  1. Hayatımı meşelere adadığım için beni en mutlu eden blog yazılarından biri olmuş bu 🙂 Ellerine sağlık Mehmet Göktuğ.

    • Sağ olun. Bence herkes hayatını meşelere adamalı. 🙂 Antropojen bozkır için ilaçtır meşeler. Özellikle tüylü meşe. Ama maalesef ağaçlandırmada çok etkin bir şekilde kullanılan bir ağaç değil. Anlamıyorum bu adamları. Tüylü meşe, saçlı meşe, ardıç gibi türler varken Ankara’ya toros sediri dikiyorlar. Ankara’nın dört bir yanı bu ağaç için uygun. Tuz Gölü’ne oldukça yakın yerlerde bile kalıntı bireyler var.

  2. En son Orman B.M.’ne bilgi alma amaçlı mail attığımda “Toprak yapısı yönünden uygun olan her alanda ağaçlandırma çalışmaları devam etmektedir.” diye genel bir cevap almıştım, o günden beri devlet zihniyetiyle ancak ağaç tarlaları üretmekten öteye geçilemeyeceğine iyice kanaat getirdim. Devlet kurumlarında artık çalışanların ücretleri performans üzerinden değerlendirilmeli, yoksa gerçekten özverili ve bir şeyleri değiştirmeye çalışan insanlar bu kurumlarda sivrilmek yerine, umutsuzluğa sürüklenip körelmeye devam edecek.

  3. Azerbaycan’da, ormana da meşe derler, meşeye gidelim gibi . 🙂

Yorum yazın...

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s